Khen thưởng trong doanh nghiệp có thể được ghi ở bốn văn bản: quy chế thưởng (văn bản chính, do người sử dụng lao động ban hành sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động), thoả ước lao động tập thể (cam kết hai bên đã thương lượng), nội quy lao động (gắn với kỷ luật và trật tự), và hợp đồng lao động (thoả thuận riêng từng người). Cách viết gọn nhất là để quy chế thưởng giữ chi tiết, ba văn bản kia chỉ dẫn chiếu hoặc ghi phần cam kết riêng của mình.
Bài này dành cho người làm nhân sự, pháp chế và chủ tịch công đoàn cơ sở đang soạn hoặc sửa các văn bản đó. Phần dưới phân vai từng văn bản theo Bộ luật Lao động 2019, đưa mẫu điều khoản tự viết cho từng nơi, chỉ cách xử lý khi hai văn bản mâu thuẫn và thủ tục gửi, đăng ký. Thủ tục và thời hạn cụ thể có thể được sửa đổi, bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chuyên môn về lao động của tỉnh.
Phân vai bốn văn bản
Bảng dưới tóm tắt mỗi văn bản giữ phần nào của chuyện khen thưởng. Đây là cách chia an toàn nhất, ít mâu thuẫn nhất:
| Văn bản | Ai quyết | Nên chứa gì về khen thưởng | Không nên chứa |
|---|---|---|---|
| Quy chế thưởng, quy chế thi đua khen thưởng | Người sử dụng lao động, sau khi tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động nếu có | Hình thức, tiêu chuẩn, mức, quy trình xét, nguồn chi | Cam kết vượt khả năng quỹ |
| Thoả ước lao động tập thể | Hai bên thương lượng, biểu quyết thông qua | Mức sàn hoặc cam kết tối thiểu mà doanh nghiệp giữ, cách tham gia của công đoàn | Chi tiết thủ tục xét từng danh hiệu |
| Nội quy lao động | Người sử dụng lao động, đăng ký theo quy định | Dẫn chiếu quy chế; khen người phát hiện vi phạm, bảo vệ tài sản; hệ quả của kỷ luật với khen thưởng | Bảng mức tiền thưởng |
| Hợp đồng lao động | Hai bên thoả thuận | Câu dẫn chiếu quy chế; thưởng riêng đã thoả thuận với người đó | Chép lại toàn bộ quy chế |
Nếu bạn chỉ có sức làm một văn bản, hãy làm quy chế thưởng trước. Bộ luật Lao động 2019 nói thưởng là khoản người sử dụng lao động trao căn cứ kết quả sản xuất, kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc, và quy chế thưởng do người sử dụng lao động quyết định, công bố công khai tại nơi làm việc. Ba văn bản còn lại chỉ cần trỏ về đó.
Mẫu điều khoản trong thoả ước lao động tập thể
Thoả ước là nơi ghi cam kết, không phải nơi ghi thủ tục. Mấy điều khoản mẫu dưới đây viết cho Công ty TNHH B và Công đoàn cơ sở của công ty, bạn chỉnh mức theo kết quả thương lượng thực tế:
- "Công ty duy trì Quy chế thi đua, khen thưởng và tổ chức xét khen thưởng mỗi năm một lần vào tháng 12. Đại diện Ban Chấp hành Công đoàn cơ sở là thành viên Hội đồng thi đua, khen thưởng của Công ty."
- "Tổng quỹ khen thưởng thành tích cuối năm không thấp hơn [5%] tổng quỹ tiền lương thực hiện của năm, trừ trường hợp Công ty lỗ; khi đó hai bên thương lượng mức chi trước ngày 30 tháng 11."
- "Người lao động nghỉ thai sản theo chế độ trong năm được xét khen thưởng căn cứ thời gian làm việc thực tế và kết quả công việc trước khi nghỉ, không bị loại khỏi danh sách chỉ vì lý do nghỉ thai sản."
- "Mọi sửa đổi Quy chế thi đua, khen thưởng làm giảm quyền lợi của người lao động so với Thoả ước này phải được thương lượng với Công đoàn cơ sở."
Điều khoản về người nghỉ thai sản là ví dụ điển hình của phần nên đưa vào thoả ước: nó là một cam kết bảo vệ người lao động, hai bên đã thống nhất, và không phụ thuộc giám đốc từng năm. Còn những thứ như hạn nộp danh sách, mẫu biên bản thì để trong quy chế, sửa dễ hơn.
Nội quy lao động: viết khen thưởng thế nào cho đúng chỗ
Nội quy lao động chủ yếu nói về thời giờ làm việc, trật tự, an toàn, bảo vệ tài sản, các hành vi vi phạm và hình thức xử lý kỷ luật. Khen thưởng không phải phần bắt buộc, nhưng có ba chỗ nên nhắc để nội quy và quy chế khen thưởng khớp nhau.
Thứ nhất, câu dẫn chiếu: "Việc khen thưởng người lao động thực hiện theo Quy chế thi đua, khen thưởng và Quy chế thưởng của Công ty được công bố công khai tại nơi làm việc." Thứ hai, khen người góp phần giữ trật tự, an toàn: "Người lao động phát hiện, báo cáo kịp thời nguy cơ cháy nổ, mất an toàn, hành vi trộm cắp hoặc gian lận được xem xét khen thưởng đột xuất theo Quy chế." Câu này biến nội quy từ danh sách cấm đoán thành văn bản có cả phần khuyến khích.
Thứ ba, quan hệ giữa kỷ luật và khen thưởng: "Người lao động đang trong thời gian chấp hành hình thức kỷ luật khiển trách hoặc kéo dài thời hạn nâng lương không được xét danh hiệu thi đua của năm đó." Nhiều tranh chấp nảy sinh vì nội quy không nói, quy chế cũng không nói, rồi hội đồng tự loại người bị kỷ luật. Viết rõ thì người lao động biết trước hệ quả. Doanh nghiệp sử dụng từ mười lao động trở lên phải đăng ký nội quy lao động, nên mọi sửa đổi phần này cũng phải đi theo thủ tục đăng ký.
Một câu trong hợp đồng lao động là đủ
Hợp đồng lao động không nên chép quy chế thưởng, vì mỗi lần sửa quy chế lại phải ký phụ lục cho hàng trăm người. Mẫu câu gọn:
- Câu dẫn chiếu chung: "Người lao động được xét khen thưởng theo Quy chế thi đua, khen thưởng và Quy chế thưởng của Công ty có hiệu lực tại từng thời điểm."
- Thưởng riêng đã thoả thuận: "Ngoài các khoản theo Quy chế, Người lao động được thưởng [một tháng lương] nếu hoàn thành dự án [lắp đặt dây chuyền số 3] đúng tiến độ đã ghi trong phụ lục kèm theo." Chỉ dùng khi có thoả thuận riêng thật, có điều kiện đo được.
- Câu về thuế và chi phí: kế toán thường muốn có câu này để khoản thưởng có căn cứ khi tính chi phí: "Điều kiện và mức thưởng thực hiện theo quy chế được ban hành công khai."
Tránh câu "Người lao động được hưởng thưởng tháng 13" mà không nói điều kiện. Câu đó dễ bị hiểu là khoản cố định bắt buộc trả, kể cả năm công ty khó khăn, và thực tế nhiều tranh chấp lao động bắt đầu từ đúng một dòng như vậy. Nếu doanh nghiệp có thưởng cuối năm, ghi kèm điều kiện hoặc dẫn chiếu quy chế.
Khi hai văn bản nói hai kiểu
Thoả ước có lợi hơn quy chế. Thoả ước lao động tập thể là cam kết đã thương lượng, nên khi quy chế ghi mức thấp hơn hoặc điều kiện khắt khe hơn thoả ước đang có hiệu lực, thường phải áp phần có lợi hơn cho người lao động. Cách sửa: rà quy chế ngay sau khi ký thoả ước mới.
Hợp đồng ghi khác quy chế. Hợp đồng lao động là thoả thuận riêng; nếu hợp đồng hứa một khoản thưởng cụ thể, doanh nghiệp phải giữ lời dù quy chế không có. Vì vậy phòng nhân sự cần một mẫu hợp đồng chuẩn, không để từng trưởng phòng tự thêm câu hứa.
Nội quy loại người bị kỷ luật nhưng quy chế không nói. Hội đồng xét nên áp theo nội quy đã đăng ký, đồng thời bổ sung quy chế cho khớp ngay đợt sửa gần nhất.
Quy chế của công ty mẹ và công ty con khác nhau. Ở nhóm công ty, người lao động ký hợp đồng với công ty con nên áp quy chế, thoả ước của công ty con. Nếu công ty mẹ muốn áp chung một quy chế, mỗi công ty con phải tự ban hành lại bằng quyết định của mình và lấy ý kiến tổ chức đại diện người lao động của chính nó, không thể chỉ gửi bản của công ty mẹ xuống.
Văn bản cũ và mới cùng còn trong tủ. Mỗi lần ban hành bản mới, quyết định ban hành phải ghi rõ bãi bỏ bản cũ. Thiếu câu này, người lao động có quyền viện dẫn bản cũ khi nó có lợi hơn.
Thủ tục gửi, đăng ký và công bố
Mỗi văn bản có đường đi riêng. Thứ tự gọn cho một lần cập nhật cả bộ:
- Soạn quy chế thưởng, gửi tổ chức đại diện người lao động lấy ý kiến, ghi nhận ý kiến bằng văn bản, rồi giám đốc ký ban hành và công bố công khai tại nơi làm việc.
- Nếu đang thương lượng thoả ước mới, đưa nội dung cam kết khen thưởng vào chương về tiền lương, thưởng; biểu quyết thông qua theo quy định; gửi thoả ước tới cơ quan chuyên môn về lao động thuộc UBND cấp tỉnh trong thời hạn luật định.
- Sửa nội quy lao động phần dẫn chiếu khen thưởng, tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động, rồi làm thủ tục đăng ký nội quy với cơ quan có thẩm quyền theo quy định nếu doanh nghiệp thuộc diện phải đăng ký.
- Rà mẫu hợp đồng lao động, chỉ giữ câu dẫn chiếu; với hợp đồng đang có câu khác quy chế, cân nhắc ký phụ lục khi hai bên đồng ý.
- Phổ biến cả bộ cho người lao động, lưu biên bản phổ biến hoặc xác nhận đã đọc.
Thời hạn gửi thoả ước và hồ sơ đăng ký nội quy có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, và nơi tiếp nhận ở tỉnh có thể đã sắp xếp lại theo mô hình mới. Gọi hỏi trước giúp tránh nộp nhầm chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Nội quy lao động có bắt buộc phải có điều khoản khen thưởng không?
Không bắt buộc. Nội quy tập trung vào trật tự, an toàn, vi phạm và xử lý kỷ luật. Tuy vậy nên có câu dẫn chiếu quy chế khen thưởng và câu nói rõ người đang bị kỷ luật có được xét thi đua không, để hai văn bản khớp nhau.
Quy chế thưởng có phải lấy ý kiến công đoàn không?
Bộ luật Lao động 2019 yêu cầu người sử dụng lao động tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở trước khi ban hành quy chế thưởng, ở nơi có tổ chức này. Ý kiến nên được ghi bằng văn bản và lưu cùng quy chế.
Thoả ước ghi tổng quỹ thưởng tối thiểu mà công ty lỗ thì sao?
Đó là lý do nên viết sẵn điều kiện ngoại lệ trong thoả ước, ví dụ khi lỗ thì hai bên thương lượng lại trước một mốc ngày. Không có điều kiện này, doanh nghiệp vẫn bị ràng buộc bởi cam kết đã ký.
Có nên ghi thưởng tháng 13 vào hợp đồng lao động không?
Chỉ nên ghi nếu doanh nghiệp chắc chắn chi hằng năm và kèm điều kiện rõ ràng. Ghi chung chung dễ thành khoản bắt buộc trả. Cách an toàn hơn là dẫn chiếu quy chế thưởng, nơi điều kiện được viết đầy đủ.
Người lao động có quyền xem quy chế thưởng không?
Có, quy chế thưởng phải được công bố công khai tại nơi làm việc. Người lao động có thể đề nghị phòng nhân sự cung cấp bản đang có hiệu lực, và doanh nghiệp nên để bản này ở nơi ai cũng xem được.
Tranh chấp về tiền thưởng giữa người lao động và công ty giải quyết thế nào?
Trước hết đối thoại, đối chiếu quy chế, thoả ước và hợp đồng; có công đoàn thì nhờ công đoàn tham gia. Nếu không thống nhất, có thể nhờ hoà giải viên lao động hoặc khởi kiện theo thủ tục, và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi quyết định.